نظر رایج درباره اسپینوزا آن است که او فیلسوف عقل گرایی است که تخیل را پایین ترین مرتبه معرفت دانسته و جایگاهی درخور التفات برای تخیل قائل نبوده است. این مقاله با تحلیل دو محصول مهم تخیل اسپینوزا، یعنی مفاهیم توهمی انسان آزاد و حکومت مردم سالاری نشان می دهد، اخذ چنین دیدگاهی در باب جایگاه تخیل در نظر اسپینوزا روا نیست، چرا که اسپینوزا با بکارگیری قوه تخیل این دو مفهوم را خلق می کند تا برای فرد انسان و جامعه انسانی الگویی ارائه کند: الگویی که فرد و جامعه با تلاش در تشبه به آن می توانند به میزان بیشتری از آزادی دست یابد. همین مطلب نشانگر آن است که تخیل در تفکر اسپینوزا از جایگاهی درخور و مهم برخوردار بوده است.

تخیل سیاسی عبارت از هویت یابی سیاسی است و مشروطیت را می توان شروع تخیل علمی در سیاست ایران دانست. تخیل با ایجاد شک و تردید عمل می کند که نوعی آموزش و پرورش سیاسی و اجتماعی است و البته با نقادی توأم است و به خلاقیت منجر می شود. تخیل مشروطیت هم برای ایجاد شک و تردید بود. مشروطیت ماهیت علوم انسانی داشت و برای آن بود که جامعه با علوم انسانی اداره شود. مدیریت با علوم انسانی در مشروطیت را می توان خط مقاومت ملی نامید که بویژه در برابر مداخلات استعمار انگلیس معنی پیدا می کرد. مشروطیت هرچند مسبوق به زمینه های مردمسالارانه در تاریخ سیاسی ایران بود ولا به شکست منجر شد و البته زمینه حرکتهای بعدی ملت ایران را فراهم آورد. پیروزی انقلاب اسلامی ایران باعث شد که نگاه عمیق تری به مشروطیت شکل بگیرد.اما انقلاب اسلامی را نمی توان تجربه دیگری از مشروطیت تلقی کرد.

شهر اسلامی واژه ای است که شرق شناسان، عمدتا فرانسوی، با مطالعه کالبدی شهرهای شمال افریقا، جعل کرده اند و پاره ای از ویژگی ها را درباره ی شهرهایی که با آن برخورد داشتند بیان نمودند و به شهر اسلامی نسبت دادند در صورتی که این ویژگی ها برخی به اقلیم و برخی به در هم آمیختگی فرهنگ و آداب و رسوم سرزمینی با فرهنگ اسلامی باز می گردد که هیچ کدام ربطی مستقیم با آموزه های تکوینی و تشریعی جهان بینی اسلامی ندارد. برای بررسی مفهوم شهر در دین اسلام باید به مهمترین کتاب آن یعنی قرآن کریم و همچنین سنت پرداخته شود تا شاید بتوان ویژگی های تکوینی و تشریعی شهر اسلامی را دریافت. در این مقاله برای کاوش در مفهوم شهر از روش پدیدارشناسی و تأویل متن استفاده شد و چهار مفهوم(بلد، قریه، مدینه و مصر) ازکتاب مبین برای شهر استخراج گردید که ویژگی های این مفهوم توسط تفاسیر علمای مطرح دین و بررسی روایات مربوطه توسط آنها روشن و تکمیل شد و این ویژگی ها با نظریات شرق شناسان درباره ی شهر اسلامی و با نظریات جدید شهرسازی در جهان و همچنین با ویژگی های شهر معاصر(اسلامی) مقایسه و تطبیق گردید. بررسی های انجام شده نشان می دهد که در شریعت اسلامی برای نحوه ی زیست انسانها و سبک زندگی آنها دستورالعمل های مشخص وجود دارد که تعیین کننده ی شرایط زیست آنها در شهر می شوند و در نهایت شهر تحت تاثیر این شیو ه ی زیست و سبک زندگی شکل می گیرد و کالبد آن را در کنار عوامل دیگر(فرهنگی، جغرافیایی و. . . ) می سازد. آنچه امروزه شهر اسلامی نامیده می شود، بسیار دور از آموزه های یاد شده است و نمی تواند شهر اسلامی باشد. شهری اسلامی است که هم ظاهر آن و هم باطن آن اسلامی باشد.

تخیل یکی از بنیادی ترین عناصر زیبایی شناسی است که در هنرهای تصویری و کلامی بسیاری به آن پرداخته اند. مفهوم پیچیده تخیل در عرصه علوم انسانی هم معنایی ویژه یافته است؛ چنان که در حوزه شناخت شناسی عرفان، نقش تخیل به عنوان یک «تجربه انسانی ـ فراعقلانی»، در حوزه شناخت ادیان به عنوان «تجربه دینی»، در روانشناسی شناختی به عنوان اصلی ترین کارکرد در تشکیل «خود فردی» انسان و در مطالعات اسطوره شناختی به عنوان موثرترین عامل در تشکیل «خودِ جمعی» مورد توجّه بسیاری از محققین قرار گرفته است. بنابراین تخیل را می توان بنیادی ترین عامل در خلقِ تجربه های شهودی، کشفی، درک امر قدسی، کشف ساختارهای واقعیت و خلق ساختارهای زیبایی شناختی دانست. این مقاله سه هدف را دنبال می کند: 1- تبیین ساختار تخیل که در واقع این توصیف و تبیین، مدخلی برای پاسخ به این سوال اصلی است که چگونه تخیل ساختارآفرین است. 2- تاثیرپذیری تخیل از ارزشها، باورها، تلقی ها و رویکردهای عصری به گونه ای که چرخش در ساختار اولیه آن به وجود می آید و از آنجا که تغییر در عنصر عاملیت همیشه می تواند تغییر در معناها و ساختارها به وجود آورد، این نکته می تواند حائز اهمیت باشد. 3- و سرانجام توصیف این مساله که چگونه تخیل نوظهور، عامل خلق ساختاری دیگر در آثار ادبی، به ویژه شعر می گردد. به زبان ساده تر این مقاله می خواهد چرخش تخیل را از زیبایی شناسی دیروز به زیبایی شناسی امروز نشان دهد؛ بنابراین تلاش می کند تا تخیل دیروز سنّت ادبی ایران را با تخیل معاصر مقایسه کند.

یکی از پرسش هایی که همواره با مطالعه یا آموزش فلسفه سیاسی مخصوصا برای نوآموزان یا خوانندگان غیرحرفه ای پیش می آید که این ایده های ظاهرا نشدنی و ناممکن چه فایده ای دارند؟ این یوتوپیاها اگر قرار نیست تحقق یابند چرا مطرح می شوند؟ در حوزه تخصصی نیز برای چندین دهه، اندیشه یوتوپیایی در معرض انتقادات تند و تیزی قرار گرفته و کسانی مانند کارل پوپر آنها را منشاء توتالیتارنیسم دانسته اند. با این همه، در سالهای اخیر حوزه مطالعاتی مربوط به تخیل و یوتوپیاها شاهد گسترش و تحول بوده است و تلاش شده است تا وجوه مثبت و کارای آنها مدنظر قرار بگیرد. در این مقاله با استفاده از مطالعات متاخر درباره قوه تخیل و نیز اندیشه یوتوپیایی، تلاش کرده ایم نشان دهیم که قوه تخیل و به همین سان محصول اصلی آن یعنی یوتوپیا، نه تنها ابزارهای اندیشیدن بلکه بخشی لایتجزا از خود فلسفه سیاسی هستند. از این رو، در تربیت و آموزش فلسفه سیاسی باید در کنار پرورش قوه فلسفی و عقلانی، قوه تخیل نیز تقویت شود. روش پژوهش حاضر، تحلیلی- تبیینی است

این پژوهش با خوانشی نو از کتاب «اخلاق پروتستانی و روح سرمایه داری» ماکس وبر بر بستر تخیل سیاسی، در صدد اثبات اهمیت قوه تخیل در ایجاد و رشد تمدن ها خصوصاً تمدن اسلامی است. استخدام تخیل سیاسی، گوهری ناب و کمیاب در ساحت عقل نظری و عملی فیسلوفان و اندیشمندان سیاسی است. این مهم در آرا و نظریات اندیشمندی همچون «ماکس وبر» به شکوفایی رسید و ایشان با بهره مندی از آن توانست شرط لازم برای پیدایش سرمایه داری را در دسترس دیگران قرار دهد. خُلق پروتستانی و روح سرمایه داری که مانند سایر اخلاق در زمره عقل عملی است؛ برای تحقّق نیازمند تخیل است و شاهکار ماکس وبر در پیوند این دو با یکدیگر بود. دولت ها و کشورهای مختلفی خواهان دستیابی به اقتصاد سرمایه داری می باشند و جهت دستیابی به آن تلاش فراوان می کنند. از این رهگذر ماکس وبر با استفاده از تخیل سیاسی خویش، ضمن دفاع از سرمایه داری، با دقت بر خوی پروتستان ها متوجه نقش بی بدیل این مهم در تکوین سرمایه داری شد. از همین رو مسلمانان و اندیشمندان مسلمان نیز جهت دستیابی به تمدن اسلامی که راهبرد اصلی امامین انقلاب است، باید از رهگذر تخیل سیاسی عبور کنند. ماکس وبر با استخدام تخیل سیاسی در ساخت تمدن غربی نقش پررنگی داشت. نظریه پردازان مسلمان نیز با استفاده از این تخیل در ایجاد تمدن اسلامی موفق خواهند شد که به چند نمونه اشاره خواهد شد.

پژوهش حاضر، به بررسی دیدگاه های ریکور و ملاصدرا در مبحث خیال و نقش موثر تخیل به ویژه در حوزه معرفت می پردازد. گرچه مبادی دو فیلسوف در این باره متفاوت است، در حوزه های خاصی شباهت های قابل توجهی در اندیشه های این دو ظاهر می شود. ریکور که یکی از فیلسوفان معاصر حوزه هرمنوتیک است از مباحثی نظیر نشانه شناسی، زبان شناسی، ساختارگرایی، و معرفت شناسی رایج در فلسفه تحلیلی، برای غنی ساختن هرمنوتیک استفاده بسیار کرده است. بدین سبب، مساله زبان در اندیشه وی نقشی محوری دارد. تفاوت مبنایی اندیشه ریکور با ملاصدرا در مبحث تخیل، به این جهت است که در اندیشه ریکور، «زبان»، مبنای تبیین تخیل است. وی نقش تخیل در شناخت را از طریق زبان توضیح می دهد. اما ملاصدرا عمل تخیل در ایجاد معرفت را عمل قوه ای از قوای نفس می داند و مستقیما به زبان نمی پردازد. اما به رغم این تفاوت مبنایی، هر دو فیلسوف تخیل را واسطه ای میان جهان اعیان و دنیای درون ذهن، می دانند و هر دو، این امکان را با مفهوم اجتماع دو امر متباین توضیح می دهند.

شیخ اشراق را نخستین نظریه پرداز عالم مثال در تمدن اسلامی می دانند. دیدگاه مهم او در حکمه الاشراق و دیگر آثارش در اثبات عالمی میان عالم انوار و جهان ماده به عنوان برزخ وسیط میان عالم حاضر و آخرت (یا همان عالم المثال و جهان قائم بالذات صور و اشباح ما بین عالم ملکوت و جهان مادی مشهود)، تاثیر مهم و بسزایی در بیان مراتب عالم در حکمت اسلامی گذاشت که تاثیر بر حضرات خمس ابن عربی از آن جمله است.در شرح و تبیین عالم مثال، کارکرد خیال و تخیل که فارابی آن را به عنوان عاملی برای تبیین و توجیه وحی و نبوت به کار گرفته و ابن سینا در الشفا آن را کاملا تحلیل کرده بود، در حکمت اشراقی گسترده تر شد و به عنوان قوه ای از قوای باطنی نفس، مظهر و آیینه انعکاس صور خیالیه قلمرو برزخی خیال گردید. بدین ترتیب و با استناد به آیاتی چون «فتمثل لها بشرا سویا» و تمثل جبرئیل به صورت دحیه بر پیامبر اکرم، عالم مثال مخزن صور مثالیه ای شد که در قوه خیال انسان ظاهر می شدند؛ به ویژه با توجه به نکته ظریف شیخ اشراق در تبیین قاعده «کن» که سالک را حتی در ایجاد این صور قادر می دانست.این مقاله پس از ارائه شرحی از قوه خیال و کارکرد آن به عنوان ساحت معرفت شناختی خیال (خیال متصل) و بررسی وجه هستی شناختی خیال که در حکمت اسلامی به عالم خیال یا حضرت مثال (خیال منفصل) مشهور است، به نقش این دو خیال در پایه ریزی نخستین و مهمترین آراء حکمی در ساحت هنر، ادب و معماری اسلامی به خصوص مسجد می پردازد.